Order Pieprzyniczki-Solniczki dla panów Szewko i Zychowicza za komentarz do artykułu „Newsweeka” o Rymanowskim
OCENA: 👎👎👎👎👎
Stanowisko Zychowicza i Szewki rozpada się przy pierwszej próbie konsekwentnego zastosowania zasad, na które się powołują. Jeśli bowiem uznają wolność słowa za wartość fundamentalną, muszą zaakceptować również prawo do ostrej, publicznej krytyki – także wtedy, gdy dotyczy ona osób lub treści, które sami chcą chronić. Tymczasem w ich ujęciu wolność słowa działa tylko w jedną stronę: broni wypowiedzi Romanowskiego, ale przestaje obowiązywać w chwili, gdy pojawia się polemika. To nie jest obrona zasady, lecz jej selektywne stosowanie.
W efekcie ich argumentacja nie broni wolności słowa jako normy ogólnej, lecz jako tarczy dla konkretnej strony sporu. A zasada, która obowiązuje wybiórczo, przestaje być zasadą.
Nie można jednocześnie domagać się pełnej swobody ekspresji dla nowych mediów i traktować krytyki ze strony mediów tradycyjnych jako zamachu na wolność. To jest selektywne rozumienie wolności słowa. Wolność dla swoich, oburzenie wobec krytyków.
Narracja o zazdrosnych starych mediach jest wygodna, ale powierzchowna. Spór nie dotyczy zazdrości o zasięgi. Dotyczy odpowiedzialności za treści. Współczesne środowisko informacyjne nie jest neutralne. Treści są wzmacniane algorytmicznie, monetyzowane i optymalizowane pod kątem reakcji emocjonalnej.
W takiej rzeczywistości wolność słowa nie może być sprowadzona do hasła „niech każdy mówi, co chce”. Wolność słowa zawsze współistniała z odpowiedzialnością. Media tradycyjne podlegały odpowiedzialności redakcyjnej, prawnej i reputacyjnej. Nowe media często chcą korzystać z wolności bez przyjęcia porównywalnych standardów odpowiedzialności.
Jeżeli więc ktoś broni pełnej deregulacji przestrzeni informacyjnej, a jednocześnie oburza się na krytyczną okładkę tygodnika, to nie broni zasady. Broni swojej pozycji w sporze. Wolność słowa działa w obie strony. Obejmuje także prawo do ostrej krytyki i demaskowania cudzych narracji.
Problemem nie jest to, że stare media reagują. Problemem jest to, czy treści rozpowszechniane w nowych mediach są weryfikowalne i czy ich autorzy przyjmują odpowiedzialność za skutki swoich przekazów.
Wolność słowa bez odpowiedzialności nie jest zasadą ustrojową. Jest retoryką.
Demokracja liberalna nie jest kultem czystej woli ludu. Jest systemem instytucjonalnego filtrowania tej woli. Krytyka elit bez zrozumienia funkcji reprezentacyjnej oznacza demontaż mechanizmu, który miał chronić system przed destabilizacją.
I od tego trzeba zacząć.
Współczesna demokracja przedstawicielska nie powstała jako afirmacja nieograniczonej suwerenności emocjonalnej większości. Powstała jako odpowiedź na jej ryzyka. Madison, projektując amerykańską konstytucję, nie zakładał, że większość zawsze ma rację. Zakładał, że większość bywa impulsywna, podatna na frakcje, chwilowe namiętności i uproszczenia. Dlatego stworzył mechanizm reprezentacji, który miał ochładzać emocje i rozszerzać perspektywę.
Edmund Burke mówił jeszcze ostrzej: reprezentant nie jest delegatem, który mechanicznie wykonuje wolę wyborców. Jest powiernikiem, który ma używać własnego osądu. Ten element elitarności funkcjonalnej, a nie klasowej, stanowi rdzeń demokracji liberalnej.
Jeżeli dziś ktoś gloryfikuje czysty głos mas poprzez krytykę elitarności jako uzurpację, to w istocie uderza w sam fundament zasady reprezentacji. Demokracja przedstawicielska zawsze była systemem kontrolowanej elitarności. Obywatele delegują władzę, a wyłoniona elita polityczna, administracyjna i ekspercka działa w ich imieniu, podlegając rozliczeniu.
Tym bardziej niepokojące jest równoczesne postulowanie pełnej deregulacji przestrzeni informacyjnej, przekonanie, że każda treść, niezależnie od jej prawdziwości, powinna funkcjonować bez ograniczeń, bo ludzie sami wyciągną wnioski. Taka wizja ignoruje fakt, że współczesne środowisko informacyjne nie jest neutralne. Nie jest rynkiem równych idei. Jest systemem algorytmicznej amplifikacji, w którym emocje, uproszczenia i dezinformacja są ekonomicznie premiowane.
W XVIII wieku można było zakładać względną symetrię informacyjną. Dziś informacja jest skalowana, targetowana i optymalizowana pod kątem reakcji behawioralnych. W takim środowisku hasło „niech ludzie sami zdecydują” oznacza pozostawienie procesu demokratycznego bez zabezpieczeń wobec podmiotów zdolnych do masowej manipulacji. To nie jest abstrakcyjne ryzyko. To realna zmiana warunków funkcjonowania systemu.
Obecna sytuacja jest krytycznie niebezpieczna dla systemów demokratycznych, ponieważ infrastruktura debaty publicznej znajduje się w rękach podmiotów kierujących się logiką zysku i maksymalizacji zaangażowania. Polaryzacja zwiększa zasięgi. Emocje zwiększają klikalność. Uproszczenia zwiększają retencję. W takim modelu racjonalna deliberacja nie jest premiowana.
Demokracja przedstawicielska opiera się na filtrach reprezentacyjnych, instytucjonalnych i prawnych. Jeżeli usuniemy filtr elitarny i jednocześnie odrzucimy jakiekolwiek mechanizmy ochronne w sferze informacji, nie wzmacniamy suwerenności ludu. Wystawiamy ją na przejęcie przez tych, którzy najlepiej opanują narzędzia wpływu.
Wolność słowa nie oznacza strukturalnej obojętności wobec manipulacji. Równość polityczna nie oznacza rezygnacji z mechanizmów stabilizujących. Każdy system ustrojowy ma prawo do mechanizmów samoobrony, jeżeli jego podstawowa struktura ulega deformacji.
W tym kontekście zasadne staje się pytanie o wzmocnienie odporności poznawczej obywateli. Już dziś prawo głosu nie jest absolutne. Jest uzależnione od osiągnięcia dojrzałości prawnej, czyli od spełnienia minimalnego progu zdolności do ponoszenia odpowiedzialności. Wiek jest uproszczonym, administracyjnym wskaźnikiem tej zdolności. Jest formą domniemanej kompetencji.
Jeżeli system przyjmuje, że minimalna zdolność do odpowiedzialnego działania jest warunkiem pełni praw, to nie jest logiczną herezją rozważanie jej realnego wzmocnienia poprzez obowiązkową, powszechną edukację obywatelską. Nie chodzi o test inteligencji ani selekcję klasową. Chodzi o minimalne przygotowanie do uczestnictwa w procesie decyzyjnym w środowisku, które radykalnie zmieniło swoje warunki technologiczne.
Demokracja nie musi być bezbronna, by pozostać demokratyczna. Może wprowadzać mechanizmy ochronne proporcjonalne do zagrożeń. Może redefiniować kompetencję obywatelską tak, by była rzeczywista, a nie tylko domniemana. Może wzmacniać filtry, zamiast je demontować.
Gloryfikowanie czystej woli mas w połączeniu z deregulacją przestrzeni informacyjnej nie jest powrotem do demokracji klasycznej. Jest eksperymentem z systemem bez amortyzatorów w czasie, gdy prędkość i skala manipulacji są bezprecedensowe.
Jeżeli demokracja ma przetrwać, musi się adaptować. Adaptacja nie jest zdradą zasad. Jest warunkiem ich ochrony.
